BATI TİYATRO RESTORASYON ÇALIŞMALARI

Laodikeia Batı Tiyatrosu Sahne Binası restorasyon çalışmalarına Aydın Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından onaylanan projeye uygun olarak; çalışmalara 21.12.2023 tarihinde başlamış olup 2025 yılı boyunca da sürdürülmüştür. Çalışmalar kapsamında sahne binasında bulunan 4 podyumda, güney ve kuzey paraskene tonozlarında restoYuvarlak Planlı Yapı Koruma Ve Onarım Çalışmaları Kapsamında Kapama Uygulamalarırasyon çalışmalarının gerçekleştirilmesi planlanmıştır. Podyumlarda ve tonozlarda yürütülecek çalışmalarla eşzamanlı Kuzey paraskene duvarları, postskene duvarı (Geç Antik Çağ sur duvarı), proskene duvarları ve proskene ile postskene arasındaki doğu-batı doğrultulu duvarlarda da onarım çalışmalarının yapılması hedeflenmiştir.

• Restorasyon Çalışmaları Yürütülen Orijinal Bloklarda Yapıştırma, Pantograf Tekniği ile Tamamlama ve Yeni Bloklardan Ebatlama Çalışmaları

Batı Tiyatrosu sahne binasında tespit edilen antik dönem inşa ve tamirat izleri değerlendirilmiş, elde edilen veriler doğrultusunda çalışmalara başlanmıştır. Çalışmalar kapsamında tasnif alanına kaldırılmış sahne binası podyumlarına ait olduğu tespit edilen blokların (arşitrav-friz, taç, kaide, orthostat, sütun) kırık yüzeyleri değerlendirilmiş, birbirine ait olan bloklar tespit edilmiş ve yapıştırılmaları için çalışmalara başlanmıştır. Yapıştırma işlemi için kırığı tespit edilen blokların yapışacak yüzeylerine mekanik temizlik işlemi uygulanmış, yapıştırılacak yüzeyden ölü tabakanın alınması sağlanmıştır. Blokların yapışacak yüzeylerinde kullanılmak üzere %80 oranında epoksi ve %20 oranında katalizör karıştırılarak epoksi reçine hazırlanmıştır.  Epoksi reçine, spatül yardımı ile yapıştırılması planlanan blok parçalarının kırık yüzeylerine uygulanmıştır. Epoksi reçinenin yüzeylere dağıtılması ile birbirine ait iki kırık yüzey birleştirilmiştir. Ardından söz konusu parçalar, mengeneler yardımıyla sabitlenmiş kontrolü sağlanarak kurumaya bırakılmıştır.

Eksik parçaları tespit edilemeyen blokların ise restorasyon sürecinde konumlandırılmasının statik açısından risk oluşturacağı düşünülmüştür. Bu bağlamda 2025 yılı süresince gerçekleştirilen çalışmalar kapsamında, toikhobat, orthostat, taç, kaide, sütun, arşitrav-friz bloklarındaki eksik parçaların tamamlanması için pantograf tekniği uygulanmıştır. Pantograf tekniği ile yapılan tamamlama çalışmalarında kırık yüzeyleri çevreleyecek şekilde ahşap ve saç kalıplar oluşturulmuştur. Kırık yüzeylere, su içerisinde %40 oranında çözülmüş karboksimetil selüloz (CMC) uygulanarak ayırıcı bir yüzey tabakası oluşturulmuştur. Söz konusu yüzeylerin üzerine sıvı formda dökülen kartonpiyer alçı ve içerisine uygulanan keten ile blokların negatif kalıpları oluşturulmuştur.

Pantograf makinesine yerleştirilen negatif kalıplar, yeni mermer ya da traverten bloklara işlenmiştir. Orijinal bloklardaki kırığın negatif yüzeyinin yeni bloklara aktarılmasıyla, bloklar birleştirilmek üzere uygun hale getirilmiştir. Bu işlem sonrasında, parçalar epoksi reçine kullanılarak birleştirilmiş ve yapıştırma işlemi tamamlanmıştır. Yapıştırma işleminin ardından, orijinal bloklara eklenen yeni parçalar arasındaki uyumun sağlanabilmesi için her iki bölümünde doku ve fiziksel hatları eşleştirilerek yeni eklenen bölümlerde ebatlama çalışmaları yapılmıştır. Orthostat, taç, kaide, arşitrav-friz bloklarının tamamlama işlemlerinde traverten bloklar kullanılmıştır. Sütun tamamlama çalışmalarında ise orijinal sütunların yapısal ve estetik özelliklerine uygun orijinal sütunlar ile aynı cinse sahip pavonezzetto ve gri mermer bloklar tercih edilmiştir. Bu malzeme seçimi hem estetik uyum hem de yapısal dengenin sağlanması açısından kapsamlı bir değerlendirmelerle sonuçlandırılmıştır. Yapıştırma aşamaları sırasında blokların en-boy oranları, yapıştırılacak yüzey alanlarının genişliği ve bu yüzeylerin dayanım seviyeleri değerlendirilmiştir. Yapılan tespitler neticesinde belirlenen merkezlere uygun kalınlıklarda krom-çelik donatılar yerleştirilmiş ve bu sayede yapıştırılan bölümlerin mukavemet düzeyleri önemli ölçüde arttırılmıştır. Restorasyon projesi kapsamında tasnif alanında yapılan çalışmalarda bazı toikhobat, orthostat, taç ve kaide blokları tespit edilememiştir. Bu doğrultuda, eksik mimari bloğun oluşturulabilmesi için yeni traverten bloklarda ebatlama çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Söz konusu yeniden ebatlama işlemleri, diğer yatay ve dikey mimari blokların doğru konumlandırılabilmesi adına kritik bir öneme sahiptir. Böylece, yapıdaki bütünlüğün sağlanması hedeflenmiştir.

• Sahne Binası Podyumlarında Gerçekleştirilen Demo ve Sabitleme Uygulamaları

           Yürütülen çalışmalar kapsamında, orijinal blokların yapıştırma, pantograf tekniği ile tamamlanmasının yanı sıra, yeni bloklardan üretim işlemleri tamamlanmış ve bu bloklar, demo işlemleri için uygun hale getirilmiştir. Demolama işlemleri, sahne binasına ait hareketli cephedeki sütun aralıkları ve antik dönem inşa izleri dikkate alınarak gerçekleştirilmiştir. Bu yaklaşım, sahne binasında yapının geçirdiği onarım evrelerinin korunarak sergilenmesini hedeflemiştir. Demo işlemlerinin tamamlanmasının ardından söz konusu bloklar için sabitleme aşamasına geçilmiştir. Krom-çelik kenetler, orijinal toikhobat bloklarında bulunan kenet yuvalarının ölçülerine uygun olarak açılan yeni yuvalara yerleştirilmiştir. Kenetlerin ve blokların sabitlenmesi işlemi, özgün yöntemlere eşdeğer biçimde kenet yuvalarına eritilmiş kurşun akıtılarak gerçekleştirilmiştir. Orthostat bloklarının sabitleme işlemleri için toikhobat bloğu ile temas eden yüzeylerinde yatay yönlü iki merkez nokta belirlenmiştir. Belirlenen merkez noktalarda donatı delikleri açılmıştır. Açılan deliklere, krom-çelik donatılar yerleştirilmiştir. Eritilmiş kurşunun pota yardımı ile dökülmesiyle donatılar sabitlenmiştir. Dökülen kurşun preslenerek sıkıştırılmış, bu işlem doğrultusunda donatıda mukavemet düzeyi arttırılmıştır. Yerleştirilmiş donatıların dışarıda kalan bölümleri için toikhobat bloklarında delikler açılmış deliklere epoksi reçine uygulanmıştır. Bloklara sabitlenen donatılar söz konusu deliklere girecek şekilde bloklar yerleştirilmiştir. Donatılarla sabitleme işleminin tamamlanması ile blokları podyum duvarlarına bağlayan krom-çelik kenetler yerleştirilmiştir. Eritilmiş kurşunun kenetlere dökülmesi ile orthostat bloklarında sabitleme işlemleri tamamlanmıştır. Taç bloklarının sabitleme çalışmalarında ise krom-çelik donatılar, taç bloğunda girecek şekilde yerleştirilmiş ve eritilmiş kurşun dökülerek sabitlenmiştir. Krom-çelik donatının dışarıda kalan kısmı için orthostat bloklarında delikler açılmıştır. Söz konusu deliklere epoksi reçine uygulanarak donatının dışarıda kalan bölümü yuvalara yerleştirilmiş ve böylelikle taç bloklarında sabitleme işlemleri tamamlanmıştır. Donatı ile sabitleme işlemlerine ek olarak taç bloklarını podyuma ve birbirine bağlayacak olan krom-çelik kenetler yerleştirilmiştir. Tüm kenetler eritilmiş kurşunun dökülmesi ile özgüne uygun biçimde sabitlenmiştir. Donatı ve kenet işlemlerinin tamamlanması sonucunda bloklar ile podyum arasında dolgu çalışmalarına geçilmiştir. Podyumlardan alınan harç örnekleri üzerinde yapılan kimyasal ve fiziksel analizler sonucunda uygun onarım harcının reçetesi belirlenmiştir. Özgüne uygun olarak hazırlanan kireç esaslı onarım harcı tasnif alanında bulunan amorf traverten ve tuğla parçaları ile söz konusu alanlar dolgulanmıştır. Toikhobat, orthostat ve taç bloklarının sabitleme çalışmaları tamamlanmıştır. Stylobat, kaide ve sütun belirlenen konumlarına demolanmıştır. Sütunlarda demo işlemlerinin tamamlanmasının ardından, güneydeki ikinci, üçüncü ve dördüncü podyumda, her bir podyumda 4 adet olmak üzere sütun başlıklarının demo işlemleri tamamlanmıştır. Demolanan blokların sabitleme işlemleri ise proskene (podyum) duvarlarında onarım çalışmalarının tamamlanması ile gerçekleştirilecektir.

• Güney ve Kuzey Paraskene Tonozu Onarım Çalışmaları 

2024 yılında onarımı tamamlanan güney paraskene tonozunun 2025 yılı içerisinde doğu ve batı sahanlıklarında onarım çalışmaları sürdürülmüştür. Reçetesi önceden belirlenmiş olan kireç esaslı onarım harcı hazırlanmıştır. Hazırlanan onarım harcı uygulanarak orijinal tuğlalar yerleştirilmiş, terazileme işlemlerinin yapılması ile onarım çalışmaları tamamlanmıştır. Kuzey Paraskene tonozunun restorasyon çalışmalarında alan detaylı fotoğraflanarak belgelenmiştir. Belgeleme işleminin tamamlanması ile tonozun onarımı için gerekli olan tonoz karkası oluşturulmuştur. Kuzey paraskene tonozu için kullanılacak özgün kireç harcının reçetesi belirlenmiştir.  Tonozun onarımı aşamasında tonoza ait orijinal tuğlalar tasnif alanından seçilmiş, seçilen tuğlalar su doldurulmuş kaplarda bir süre bekletilerek içeriğindeki tuzlardan arındırılmıştır. Onarım aşamasında kullanıma uygun hale gelen tuğlalar söz konusu onarım harcı ile özgüne uygun olarak tonoz karkasının üzerine yerleştirilmiştir. Harç uygulanan alanların bastırma ve kazıma işlemlerinin yapılması ile tonoz karkası alınmış onarım işlemleri tamamlanmıştır.

• Postskene (Geç Antik Çağ Sur Duvarı), Proskene, Kuzey Paraskene ve Proskene ile Postsekene Duvarlarını Bölen Doğu-Batı Doğrultulu Duvarlarda Onarım Çalışmaları 

Postskene, proskene, paraskene ve postskene ile proskene duvarlarını bölen doğu-batı doğrultulu duvarlarda gerçekleştirilecek koruma ve onarım müdahaleleri öncesinde, mevcut durumun belgelenmesini sağlamak amacıyla ayrıntılı fotoğraflama çalışmaları yapılmıştır. Bu aşama sonrasında in-situ korunmuş duvar yüzeylerinde derz boşalmaları, bağlayıcı harç kayıpları ve malzeme ayrışmaları tespit edilmiştir. Mukavemet düzeyi düşük ve özgünlüğünü yitirmiş harç kalıntıları, duvar dokusuna zarar vermeyecek şekilde mekanik temizlik yöntemleriyle yapı bünyesinden uzaklaştırılmıştır. Ardından, duvarların iyi korunmuş kesimlerinden alınan özgün harç örnekleri üzerinde fiziksel ve kimyasal analizler gerçekleştirilmiş, elde edilen bulgular doğrultusunda özgün harç reçeteleri oluşturulmuştur. Hazırlanan harçlar mekanik temizlik sonrası oluşan boşluklar ile mevcut derz açıklıklarına uygulanarak duvar örgüsünün sürekliliği yeniden sağlanmış, böylece müdahale öncesi duruma kıyasla duvarların mekanik dayanımı ve uzun süreli korunabilirliği arttırılmıştır. In-situ duvarların dayanım seviyelerinin arttırılması ile kazı ve restorasyon heyeti tarafından duvarların yapısal ve estetik bütünlüğün sağlanmasına karar verilmiştir. Bu kapsamda tasnif alanına kaldırılan duvarlara ait bloklar konumlarına demolanmıştır. Proskene duvarlarında özgüne uygun olarak sert traverten ve mermer bloklar kullanılırken çalışma gerçekleştirilen diğer duvarlarda ise traverten bloklar ile demo çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Demo işlemleri tamamlanan bloklar reçetesi belirlenmiş onarım harcı ile belirlenen konumlarına sabitlenmişlerdir. Bu alandaki çalışmalara devam edilmektedir.

Proskene ve postskene duvarlarını ayıran doğu-batı doğrultulu duvarlara ait kapı kemerlerinin restorasyonuna yönelik çalışmalarda öncelikle in-situ özgün söve blokları üzerinde ayrıntılı ölçüm ve belgeleme işlemleri gerçekleştirilmiş, bu veriler aracılığıyla kapı açıklıkları, kemer yarıçapları ve yükselti oranları kesin olarak belirlenmiştir. Elde edilen geometrik veriler doğrultusunda kemerlerin özgün taşıyıcı formunu ve basınç hattını doğru biçimde yeniden oluşturmak amacıyla uygun kemer karkasları hazırlanmıştır. Kemer ayaklarına yönelik tamamlama müdahalelerinin sonuçlanması ve yeniden ebatlandırılan kemer bloklarının tamamlanması ile kuzeyden 2. ve 3. kapı kemerlerinde demo çalışmaları yapılmıştır. Bu aşamada blokların karşılıklı oturma yüzeyleri ve statik sürekliliği kontrol edilmiştir. Demo çalışmaları sonrasında, kemer bloklarında belirlenen iki bağlantı noktasına krom-çelik kenetler yerleştirilmiştir. Kenet yuvalarına eritilmiş kurşun dökülerek bloklar arasında hem mekanik kilitlenme hem de esnek bir bağlantı sağlanmıştır. Bu alandaki çalışmalara devam edilmektedir.

Kuzeyden 2. kapının kuzey cephesinde yürütülen özgün kapı kemeri örnekleri referans alınarak tarihsel yapım tekniği ve malzeme karakteriyle uyumlu bir tuğla kemer oluşturulması planlanmıştır. Uygulama sürecinde kemerin geometrisinin ve basınç hattının doğru biçimde oluşmasını sağlamak amacıyla özgün kemer eğrisine uygun olarak tasarlanan karkas üzerinde kemer tuğlalarıyla ön modelleme yapılmıştır. Modelleme aşamasının tamamlanmasının ardından daha önce laboratuvar analizleriyle belirlenen ve özgün duvar örgüsüyle uyum gösteren harç kullanılarak tuğlalar duvar bünyesine yerleştirilmiştir.

Batı Tiyatrosu restorasyon çalışmalarında harç uygulanan alanlara sırasıyla; bastırma, kaymak alma ve hafif neminin çekilmesi ile ön kazıma işlemleri gerçekleştirilmiş, böylece harçların hava alması için uygun ortam oluşturulmuştur. Söz konusu aşamaların tamamlanması ile harçlı yüzeyler bir gün bekletildikten sonra kazıma spatülü kullanılarak estetik olarak kazınmıştır. Kazıma işlemleri sonrası uygulama alanı 21 günlük periyotla nemlendirilmiş, harçların priz alması sağlanmıştır.Batı Tiyatrosu restorasyon çalışmaları doğrultusunda geri döndürülebilirlik ve asgari müdahale ilkeleri temel alınmıştır. Bu çerçevede gerçekleştirilen tüm uygulamalar yapının mevcut durumunun korunması ve yapısal bütünlüğün sağlanması amacıyla gerçekleştirilmiştir.

KUZEY (KUTSAL) AGORA MOZAİKLİ ALAN

            Daha önceki yıllarda Kuzey Kutsal Agora Batı Portik Kuzey uçta yer alan mozaikli alanın korunmasına yönelik olarak çelik taşıyıcı yerleştirilmiş ve üzerine 90 adet kırılmaz temperli cam projeye uygun biçimde koyulmuştur. Söz konusu alanda koruma amaçlı yapılan camlı seyir terası çelik hatıllarının sınırları ve karelajları panellere bölünmüş ve bu çerçevede restorasyon çalışmaları yapılmaya başlamıştır. Bu karelaj sistemine göre 2025 yapılan çalışmalarda; toplam 46 panelde bulunan mozaikli bölümlerde, yatak harcı (bedding) katmanın mukavemetini yitirdiği tespit edilmiştir. Tesseralarda dağılma ve kopma eğilimi gözlemlendiği ve söz konusu panellerde yer alan mozaik zemin döşemesinin korunması amacıyla yatak harcı sağlamlaştırma çalışmaları yapılmıştır.  Bahsi geçen panellerde uygulanacak olan yatak harcı, bağlayıcılığını yitirmiş harç örneklerinin, Laodikeia analiz laboratuvarında yapılan analizler sonucunda özgün harç ile aynı özellikleri taşıyan onarım harcının reçete edilmesiyle hazırlanmıştır. Sağlamlaştırma çalışmaları esnasında ilk olarak mozaik zemin döşemenin üzerindeki toz ve topraklar temizlenmiş ve ardından tesseraların üzeri aseton ve pamuk ile temizlenerek gözenekleri açılmıştır. Temizlenen tessera yüzeylerine, onarım harcının içeriğinde bulunan kireçten etkilenmemeleri amacıyla %5 oranında Paraloid B-72 akrilik reçinesi fırça yardımıyla lokal olarak uygulanmıştır. Tessera yüzeyleri koruma altına alındıktan sonra bağlayıcılığını yitirmiş özgün harç kalıntıları ve geçtiğimiz senelerde tessera bütünlüğünü korumak amacıyla tesserarın derz boşluklarına uygulanmış olan elenmiş kazı toprağından yapılmış çamur harcının kalıntıları çeşitli dişçi aletleri, puar ve cımbız yardımıyla tessera aralarından temizlenmiştir. Uygun oranda ve kıvamda hazırlanan kireç esaslı onarım harcı, ıslatılan tesseralar arasına doldurulmuş ve spatül yardımıyla bastırılarak sıkıştırılmıştır. Yüzeyde kalan fazla harç kalıntıları ise nemli süngerler kullanılarak temizlenmiştir. Harcın priz almasının ardından çeşitli dişçi aletleri ve spatüller kullanılarak derz indirme ve estetik kazıma yapılmıştır. Tesseraların üst yüzeyinde kalan Paraloid B-72 akrilik reçinesi aseton ve pamuk kullanılarak temizlenmiştir.

            Geçtiğimiz yıllarda (2019 ve 2021 yıllarında), mozaik sınırlarını ve mozaikli alanın bütünlüğünü korumak, dağılmalarını önlemek amacıyla yapılmış olan geçici bordür ve lacuna uygulamalarının işlevini yitirdiği tespit edilmiştir. Söz konusu mukavemetini kaybetmiş bordür ve lacunaların yerlerinden alınması ve yerlerine kalıcı olarak lacuna ve bordür onarımlarının yapılması için çalışmalara başlanmıştır. Karelaj sistemine göre; toplam 35 panelde bordür ve lacuna çalışmaları yapılmıştır. Kalıcı bordür ve lacuna onarımı çalışmalarında ilk olarak, geçmişte koruma amacıyla yapılmış olan geçici bordür ve lacunalar yerlerinden küçük el aletleri yardımıyla temizlenmiştir. Ardından laboratuvar analizleri sonucunda formüle edilmiş harç, uygun oran ve kıvamda hazırlanarak geçici koruma çalışmalarının temizlendiği alanlara uygulanmıştır. Bordür ve lakuna onarımları, spatula yardımıyla estetik bir şekilde yapılarak tahribat durdurulmuştur.

 FRESK VE SIVALARIN KORUMA ÇALIŞMALARI

•     Güney Agora Kuzey Portik Restorasyon Çalışmaları

Güney Agora Kuzey Portikte, Güney Agoranın Kuzeybatısındaki arşiv odasının doğusunda yer alan mekânın kuzey duvarında yürütülen kazı çalışmaları sırasında fresk olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu fresklerin belgeleme çalışmaları yapıldıktan sonra freskte meydana gelmiş olan tahribat ve harcın mukavemetini yitirmesinden kaynaklı kenar kısımlarının düşmek üzere olduğu tespit edilmiştir. Özgün harç analizlerine dayalı olarak hazırlanan onarım harcı ile müdahale süreci başlatılmıştır. Fresk yüzeyi; spatül, puar ve fırça gibi hassas el aletleri kullanılarak mekanik temizliğe tabi tutulmuştur. Hazırlanan onarım harcı ile fresk kenarlarına sağlamlaştırma amaçlı bordür uygulaması yapılmış ve spatül yardımıyla baskı uygulanarak harcın tutunması sağlanmıştır. Harcın prizini alıp nemini çekmesini takiben, yüzeydeki kaymak tabakası ve estetik düzeltmeler mekanik yöntemlerle (kazıma) tamamlanmıştır. Aynı alandaki sıvalı yüzeylerde gözlemlenen stabilite sorunları ve düşme riski nedeniyle de benzer bordür çalışmaları uygulanmıştır. Sağlamlaştırma işlemleri tamamlanan sıvalı alanların ön kısmında tampon bölge bırakılarak, alandan tasnif edilen devşirme tuğlalar ve elenmiş kazı toprağı ile koruma duvarı inşa edilmiştir. Duvar ile orijinal sıva arasındaki boşluk, dere kumu ile doldurularak koruma altına alınmıştır.

•     Yuvarlak Planlı Yapı Koruma ve Onarım Çalışmaları

Meclis binası ile Yuvarlak Planlı Yapı’nın analemna duvarları arasındaki mekânda; batı duvar nişi, niş dışı ve güney duvarda fresk kalıntıları açığa çıkarılmıştır. Yüzeylerde lacuna (malzeme kaybı olan boşluklar) ve kenar ayrılmaları tespit edilmiştir. Analiz sonuçlarına uygun hazırlanan harç ile lacuna dolguları ve kenar bordürleme işlemleri gerçekleştirilmiştir. Kenar kısımlardaki statik riskleri gidermek adına hassas aletlerle temizlik yapılmış ve sağlamlaştırma tamamlanmıştır. 21 günlük periyodik nemlendirme (sulanma) sürecinin ardından, freskleri dış etkenlerden izole etmek amacıyla devşirme malzeme ile koruma duvarı inşa edilmiştir. Fresk ile duvar arasına jeotekstil ayırıcı yerleştirilerek, boşluk yıkanmış dere kumu ve elenmiş toprak ile doldurulmuştur.

*Mekân 1’de yer alan niş içerisindeki fresklerin sağlamlaştırma amacıyla bordürleme işlemleri yapılmıştır. Bordürleme işleminin akabinde, alandan seçilen niteliksiz tuğlalar ve elenmiş toprak kullanılarak fresk önüne koruma duvarı örülmüştür. Niş zeminindeki tuğla döşeme üzerine, tahribatı önlemek amacıyla bir sıra koruyucu tuğla örgü eklenmiştir. Fresk yüzeyi ile koruma duvarı arasında bırakılan 5-10 cm’lik boşluk, yastıklama amacıyla elenmiş kazı toprağı ile doldurulmuştur. Mekân zeminindeki In situ tuğla döşemenin atmosferik koşullardan korunması amacıyla geçici üst örtü ile kapatılması planlanmıştır. Bu kapsamda, zemin sınırlarına ahşap karkas yerleştirilmiş; sırasıyla yıkanmış dere kumu, jeotekstil örtü ve elenmiş kazı toprağı katmanları serilerek zemin koruma altına alınmıştır.

*Mekân 3’ün batı, doğu ve kuzey duvarında bulunan fresk ve harçların mukavemetini kaybetmesi sonucu mekân içerisinde koruma ve onarım çalışmaları planlanmıştır. Mekân 3’ün duvarlarında bulunan harçlar ve fresklerin karakterizasyon analizleri sonucu ortaya çıkan reçeteye göre bir onarım harcı hazırlanmıştır. Hazırlanan onarım harcı kullanılarak mukavemetini kaybeden harçlar ve fresk için bordür yapılmıştır. Freskin ve harçların kenar bölümleri çeşitli dişçi aletleri, puar ve fırça ile temizlenmiş, ardından spatül yardımı ile bordür yapılmıştır. Yapılan bordür spatül yardımıyla bastırılıp sıkıştırılmış, harcının priz almasının ardından kaymağı alınmış ve estetik kazıması yapılmıştır. Fresklere yapılan bordürlerin atmosferik hava koşullarından korunması için koruma duvarı yapımına başlanmıştır. Koruma duvarı çalışmaları devam etmektedir.

*Mekân 4’ün kuzey duvarında bulunan freskin mukavemetini kaybetmesi sonucu mekân içerisinde koruma onarım çalışmaları planlanmıştır. Harçların incelenmesi sonucunda ortaya çıkan onarım harcı ile bordürleme yapılmıştır. Mekân 4’te bulunan kireç çukuru harcının mukavemetini kaybetmesi sonucu koruma ve onarım çalışmaları planlanmıştır. Mekân 4’ün içerisinde bulunan kireç çukuru harcının incelenmesi sonucunda ortaya çıkan reçeteye uygun bir onarım harcı hazırlanmıştır. Söz konusu onarım harcı hazırlanarak mukavemetini kaybetmiş derz aralarında kullanılmıştır. Kireç çukurunun derzleri çeşitli dişçi aletleri, fırça ve puar ile temizlenmiş, sonrasında ise temizlenen derz aralarına reçeteye uygun olan onarım harcı spatül yardımı ile uygulanmıştır. Uygulanan onarım harcı spatül yardımı ile bastırılıp sıkıştırılmıştır. Harcın priz olmasının ardından kaymağı alınmış ve estetik kazıması yapılmıştır. Fresklere yapılan bordürlerin atmosferik hava koşullarından korunması için koruma duvarı yapımına başlanmıştır. Koruma duvarı çalışmaları devam etmektedir.

MOZAİK ZEMİN DÖŞEMENİN KORUMA VE ONARIM ÇALIŞMALARI

•     Yuvarlak Planlı Yapı-Mozaikli Döşeme

Yuvarlak planlı yapının analemna duvarı ile doğu stylobat hattı arasında kalan portik zeminindeki mozaik döşemenin, yapının yıkılmasına bağlı olarak fiziksel hasar gördüğü ve tessellatum tabakasında dağılmalar olduğu tespit edilmiştir. Mozaik yüzeyindeki toprak ve karbonatlaşmış harç kalıntıları mekanik yöntemlerle temizlenmiştir. Mozaik harcından alınan numunelerin analizi doğrultusunda hazırlanan restorasyon harcı ile onarım sürecine geçilmiştir. Mevcut tahribatın ilerlemesini engellemek amacıyla kenar kısımlara geçici bordür (sağlamlaştırma bandı) uygulanmıştır. Harç uygulamasının ardından bastırma ve estetik yüzey kazıması yapılmıştır. Konservasyon ve 21 günlük kürleşme sürecinin tamamlanmasını takiben, mozaik zeminin çevresine ahşap bir çerçeve kurulmuştur. Zemin; yıkanmış kum, jeotekstil keçe ve elenmiş kazı toprağı katmanları ile örtülerek (bohçalama yöntemiyle) dış etkenlere karşı koruma altına alınmıştır.

•      Yuvarlak Planlı Yapı Koruma Ve Onarım Çalışmaları Kapsamında Kapama Uygulamaları

Güney Mekân 1, Kanal, Mekân 1, Mekân 3, Mekân 4, Meclis Binası, Arşiv odası ve Hamam odasının zemininde korunmuş olarak ortaya çıkarılan Opus Spicatum ve tuğla zemin döşemenin dış etkenlerden ve olumsuz hava şartlarından korunması için kapatılması planlanmıştır. Kapatma çalışmaları öncesinde dökülecek kum ve toprağın olumsuz hava şartlarından dolayı dağılmaması için öncelikli olarak mekân zeminini sınırlayacak şekilde ahşap bir çerçeve yapılmıştır. Yapılan çerçeve içerisine tuğla zeminin korunması için yıkanmış kum dökülmüş, ardından kumun üzerine jeoteks serilmiş ve jeoteks üzerine elenmiş kazı toprağı dökülerek kapatılmıştır.

LABORATUVAR ÇALIŞMALARI

Laodikeia Antik Kenti 2025 yılı kazı sezonunda, kazı alanından çıkan taşınır arkeolojik buluntularının mevcut durumlarının tespiti, bozulma süreçlerinin kontrol altına alınması ve uzun süreli korunmalarının sağlanması amacıyla kazı laboratuvarında konservasyon çalışmaları yürütülmüştür. Bu çalışmalar, eserlerin kazı sürecinde maruz kaldıkları çevresel ve mekanik etkilerin ez aza indirilmesini hedeflemiş; aynı zamanda belgeleme, temizlik ve stabilizasyon aşamalarını içeren sistematik bir program dahilinde gerçekleştirilmiştir.

            Laboratuvar ortamında yürütülen müdahaleler, uluslararası koruma ilkeleri doğrultusunda, minimum müdahale ve geri dönüşüm esasları gözetilerek planlanmış ve uygulanmıştır. Bu kapsamda kazı çalışmaları esnasında ele geçen ve organik ile inorganik nitelikte çok çeşitli malzemeden üretilmiş arkeolojik eserlerin konservasyon işlemleri tamamlanmış; söz konusu buluntular belgeleme işlemlerinin ardından uygun koşullarda muhafaza edilmek üzere kazı deposuna teslim edilmiştir. Ayrıca arkeolojik alanda yürütülen koruma çalışmalarına ilişkin dokümantasyon işlemleri de koruma onarım laboratuvarınca sürdürülmüştür.

ASOPOS KÖPRÜSÜ RESTORASYON ÇALIŞMALARI 

Laodikeia I. Derece Arkeolojik Sit alanı içinde kalan ve Lambalar Mevkiinde yer alan Asopos Köprüsü vadinin iki yakasını birleştiren ve batıya uzanan antik dönem ana yol güzergahında Asopos (Gümüşçay) nehri üzerine inşa edilmiş önemli bir Roma yapısıdır. Köprü zaman içinde oluşan doğa ve insan tahribatlarına (sel, deprem, tren yolu hattı ve tarımsal faaliyetler) daha fazla maruz kalmaması ve restorasyon projelerinin hazırlanması amacıyla 2020 yılı Eylül ayında 1 ay süren sondaj yapılmış bu çalışma sonucuna göre köprü ayakları ve ana kemeri oluşturan blokların bir kısmı ile köprünün doğu-batı uzantıları ortaya çıkartılarak belgelenmiş ve buna göre restorasyon projelerinin hazırlanması aşamasına getirilmiştir. Köprünün restorasyon projesi, Aydın Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun tarafından onaylanmıştır. Asopos Köprüsü, Karayolları Genel Müdürlüğü, Tarihi Köprüler Dairesi Başkanlığı tarafından ihaleye verilmiş olup Kazı Başkanlığı denetiminde gerçekleştirilmektedir.

Asopos Köprüsü doğu tempan üzerinde TCDD demir yolunun hemen batısında, Bozburun-Goncalı/Karakova Mahallelerine ulaşımı sağlayan asfalt yolun doğu bitişiğinde önceki yıllarda bir kısmı kazılarak açığa çıkarılan bölümde seviyeli toprak indirme çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu alanda projeye göre köprünün çelik kısmını taşıyacak olan 9 no.lu traverten ayak yer almaktadır. Yine aynı alanın batısında, asfalt yolun doğu bitişiğinde doğu-batı doğrultulu konumlanan traverten tempan duvarın içerisindeki dolgu toprak kademeli olarak kazılmış ve bu bölüm temizlenerek restorasyona hazır hale getirilmiştir. Bu alanda çelik bölümü taşıyacak olan traverten ayak inşa edilmiştir. Ayağın batısında asfalt taşıt yolu, doğusunda ise TCDD’ye ait tren yolu yer almaktadır. Ayak aşağıdan yukarıya kademeli olarak merdiven basamağı şeklinde daralan bir plana sahiptir. Dörtgen kesme yeni traverten bloklar kullanılarak inşa edilen ayağın iç bölümü kırık moloz taşlar ve kireç harç ile doldurulmuştur. Korkuluk seviyesine kadar tamamlanan ayak üzerinde iki parapet babası arasında birbirine geçmeli şekilde yapılmış yan yana iki parapet bloğu yerleştirilmiş ve ayak üzerindeki çalışmalar tamamlanmıştır.

2024 yılında çalışmaların sonlandığı bölüm olan Doğu tempan (istinat) duvarı üzerinde projeye göre 6 no.lu ayağın doğusunda yer alan 7 ve 8 no.lu taşıyıcı ayakların yapımına başlanılmış ve her iki ayak korkuluk seviyesine kadar yükseltilmiştir. Söz konusu taşıyıcı ayaklar doğu-batı doğrultulu uzanan tempan (istinat) duvarı üzerinde, alttan başlayarak üst sıralara doğru kademeli bir şekilde daralan bir plana sahiptir. Ayağın iç bölümü kazı çalışmalarında açığa çıkarılan küçük-orta boyutlu traverten blok parçalarından oluşan moloz dolgu, çay taşı ve hidrolik kireç harç ile doldurulmuştur. Tamamlanan ayaklar üzerine yeni traverten bloklardan yapılan parapet ile parapet baba bloklarının yerleştirilmesine başlanılmış ve korkuluklar yerlerine yerleştirilerek çalışmalar tamamlanmıştır. Doğu tempan duvarının güney ve kuzey cephesinde temel seviyesini sağlamlaştırmak amacıyla dolgu toprak ile şev düzenlemesi yapılmıştır. Taşıyıcı ayaklar üzerine yerleştirilen çelik altyapının ankraj donatının sabitlemesi yapılmış olup donatının doğu ve batı kenarına küçük boyutlu moloz taş ve hidrolik kireç harç ile dolgusu yapılmıştır. Çelik yürüyüş yolunun ana iskeletini oluşturan ara hatıl ve taşıyıcı bağlantılar vinç yardımıyla projeye göre yerleştirilmiştir, çelik altyapının yerinde sabitleme çalışmaları devam etmektedir.

Köprünün doğu yarısında, TCDD demir yolunun doğu bitişiğindeki yamaçta toprak kesit içerisinde askıda günümüze bir bölümü yıkılmış vaziyette ulaşan küçük boyutlu çay taşlarıyla örülü doğu-batı doğrultulu tempan duvarının kuzey ve güney alt yanı ile doğu üst yamaç çevresi ile tel örgü içerisinde kazı çalışması yapılmıştır. Bu alanda yamaç toprağının kaymasını önlemek amacıyla kaba yonu duvar örgüsü yapımına karar verilmiş bu amaç doğrultusunda demiryolu bitişiğinde kuru ot ve bitki kalıntılarının temizliği yapılmış ve ardından kazı çalışmaları gerçekleştirilmiş ve küçük boyutlu kaba yonulu blok taşlar kullanılarak duvar örülmesine başlanmıştır. Duvar örgüsü bu bölümdeki yamaç toprağının kaymasını engellemek, doğu-batı yönlü uzanan çay taşı blokaj duvarı sağlamlaştırarak tahribatı önlemek ve köprüyle bütünlük sağlamak amacıyla yapılmakta olup çalışmalar bu yönde ilerlemiştir. Bir bölümü yıkılmış olan ve yamaç içerisinde askıda kalan çay taşı örgü tempan duvarda restorasyon kapsamında tamamlama çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Söz konusu çay taşı duvar örgüsü batı yönde eksik kısımlar tamamlanmış ve projeye göre yükseltilerek görsel bütünlük sağlanmıştır.

Köprü restorasyon çalışmaları kapsamında köprünün doğu başlangıç noktasında köprüye ait döşeme, tempan ve korkuluk duvarının varlığının tespit edilmesi amacıyla kazı çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Doğudan başlayarak batıya doğru azalan eğimli toprak dolgu kademeli olarak kazılarak zemin seviyesine ulaşılmıştır.  Bu alanda gerçekleştirilen seviye inme çalışmalarında korkulukların kaide kısmını oluşturan traverten blokların bitişik düzende yan yana yerleştirilmesiyle oluşturulmuş doğu-batı doğrultulu özgün tempan duvar üzeri korniş düzenlemesinin kuzey ve güney cephelere ait bir kısmının sağlam olarak günümüze ulaştığı tespit edilmiştir. Çalışmalar sırasında kuzey tempan duvarı üzerine devrilmiş vaziyette traverten parapet babası ile güney tempan duvarı üzerinde in-situ olarak yerinde korunmuş köprü korkuluklarına ait traverten parapet sırasına rastlanılmış ve tamamı açığa çıkarılmıştır.  Korkuluk düzenlemesine ait iki parapet babası ile üç adet parapet bloğunun sağlam olduğu tespit edilmiştir. Özgün parapet bloklarının oluşturduğu korkuluk duvarı üzerinde Bizans Dönemi’nde büyük ve küçük boyutlu traverten bloklar ve harç kullanılarak yamaçtan akan toprağı engellemek amacıyla düzensiz bir duvar örgüsünün varlığı tespit edilmiştir. Yine bu bölümde doğu-batı doğrultulu olarak konumlanmış iki adet traverten lahit teknesi ve bu teknelere ait kapak açığa çıkarılmıştır. Söz konusu lahit teknelerinin kısa ve uzun kenarların tamamen kırık ve parçalanmış olduğu yalnızca taban bölümünün günümüze ulaşabildiği gözlemlenmiştir. Söz konusu lahit tekne ve kapakları vinç yardımıyla kaldırılarak alanın güneyinde uygun bir yere geçici olarak taşınmıştır. Açığa çıkarılan bu bölümde yaya yolu taban döşemesine ait herhangi bir buluntu ve özgün döşeme izine rastlanılmamıştır. Sıkıştırılmış sert toprak zeminin varlığı tespit edilmiştir. Bu alanda gerçekleştirilen kazı çalışmalarının ardından restorasyon çalışmaları kapsamında döşeme ve korkulukların yapımına geçilmiştir. Bu bölümde yer alan doğu-batı doğrultulu kuzey ve güney sıra çay taşı örgü duvarda çalışmalara devam edilmiş bir kısmı toprak kesit içerisinde kalan duvar örülerek yükseltilmiştir. Duvar üzerine köprüye ait korkulukları yerleştirmek amacıyla kuzey ve güney duvar üzerine traverten kesme blok taşlar yerleştirilerek korniş sırası tamamlanmıştır. Tamamlanan korniş sırası üzerine yeni parapet blokları ile bunların yanına yeni parapet babaları yerleştirilerek korkuluk sırası tamamlanmıştır. Köprünün doğu yarısındaki taşıyıcı çelik sistemin başlangıç noktasındaki çelik ankraj donatı montajı yapılarak sabitlenmiştir. Bu bölümde devam eden çalışmalarda traverten döşeme bloklarının alt zemin dolgusunun yapımına başlanılmıştır.

Köprünün doğu yarısında projeye göre çelik yürüyüş yolunu taşıyıcı sisteminin imalat ve sabitleme çalışmaları kapsamında köprü birleşim yerlerinde ankraj, çelik kiriş ve hatılların montajı ile sabitleme işlemleri köprüde yürütülen diğer restorasyon çalışmaları ile eş zamanlı yürütülmektedir.